Bút ký Bắt cá đồng

 

Bút ký của Huỳnh Kim Bửu 

Bắt cá đồng
 

Hồi xưa cá đồng là nguồn thực phẩm quan trọng của nông dân. "Ăn gạo đồng mình ăn con cá con cua đồng mình" đó là câu nói và cũng là cuộc sống của người quê tôi. Bây giờ cá đồng ít lắm nông dân không cá mà ăn. Chẳng biết vì lý do gì? Có người bảo do ảnh hưởng của thuốc trừ sâu dùng nhiều trong nông nghiệp.
 

Cá đồng là loài cá nước ngọt sinh sản ở hồ ao ở mương ở sông trong đám ruộng nước ... Dân gian có câu nói: "Có nước thì có cái". Trong ao đìa nước đầy cá lóc cá chép cá rô... bơi lội tung tăng từng chặp trồi lên mặt nước đớp bóng; cá trê lươn chạch... dụi bùn sống dưới đáy bùn: "Thân lươn bao quản lấm đầu" (Thơ Kiều - Nguyễn Du). Trong đồng ruộng mùa có nhiều cá là mùa mưa nguồn mùa lũ lụt. Cá từ trên nguồn trôi xuống sông từ sông cái sông nhánh trôi vào đồng ruộng. Con cá chép cá tràu cá rô gặp mưa nguồn nước lũ thì trắng non sạch trơn "bụng mang dạ chửa". Cá tràu mang bụng chửa vào đám ruộng nước cắn ổ đẻ trứng trứng nở ra bầy rồng rồng. Cá tràu dẫn bầy rồng rồng đi ăn lúc đầu rồng rồng đặc nước sau ít dần. Người đi trên bờ ruộng tay cầm nơm hay cầm chỉa ba nghe đâu có tiếng "b...ậ...p ...b...ậ...p..." thì lần đến. Ông ta úp nôm hoặc phóng chỉa ba mà bắt cá mẹ còn rồng rồng thì dùng vợt vớt. Tiếng "bập... bập" là tiếng cá tràu đớp rồng rồng nuốt vào bụng. Cá ăn mồi sanh ăn cỏ ăn tạp... Câu cá tràu thì móc nhái câu cá rô thì móc trùn (hoặc cào cào) vào lưỡi câu làm mồi. Nhiều vùng nông thôn người ta đào ao nuôi cá cho cá ăn nuôi cá bằng nguồn chất thải "vô tư" của người từ trên cầu ao ngồi chòm hỏm thải xuống. Ngày bão lụt tổ kiến trôi trên mặt nước làm mồi cho cá; nhưng thiên tai đi qua rồi nước lụt giực rồi mà cá chưa kịp vượt ra sông lớn còn kẹt lại trên ruộng khô thì cá làm mồi cho kiến. Từ thực tiễn đó dân gian tổng kết thành bài học bổ sung cho túi khôn của con người: "Cá ăn kiến kiến ăn cá".

Bắt cá đồng có nhiều cách.

Ở quê tôi đến mùa mưa lụt người ta thấy ở chợ Phủ các chợ quê có gian hàng bán dụng cụ bắt cá đồng. Mới tháng năm người làng An Định đã chặt tre ra nan đi chợ Cù Lâm (chợ miền núi dưới chân Hòn Ong) mua giang mua mây gánh về để làm nghề phụ: Đan dụng cụ bắt cá đồng. Nôm lờ đó giẹp... của làng An Định bện nan tre cật sợi giang sợi mây già gát gác bếp lâu ngày (từ tháng năm khô hạn đến tháng mười mưa gió) cho khói hun đen bóng xè mọt cắn gãy răng mới đem ra chợ bán cho nên đắt hàng. Ít nhà nông thôn không sắm đó giẹp... để tự túc con cá con cua trong ngày mưa gió. Chuyện phổ thông nhất của bắt cá là đi đơm: "Trời mưa trời gió / Xách đó đi đơm / Chạy về ăn cơm / Chạy ra mất đó..." (Vè Đơm cá). Người ta cắm đó dẹp ngoài trổ ruộng chờ con cá mát nước rong chơi rong đi kiếm mồi mà chui vào đó giẹp rồi mắc toi ở lại đó. Còn chuyện mất đó là do có kẻ gian kẻ có lòng tham giở đó giẹp trộm. Ai chịu được mưa lạnh thì đợi ngày trời mưa trời gió ra sông đứng nhá. Nhá có 2 phần: Phần gọng và phần nhá. Gọng gồm 5 cây trảy già: 1 cây thân thẳng làm chân 4 cây uốn cong làm vó. Nhá là tấm lưới sợi cước bốn mối cột vào bốn vó lưới bung ra rộng bằng hai cái nong. Thả nhá xuống nước người đứng nhá hút chưa tàn điếu thuốc trong cái lạnh lẽo của gió mưa là tới lúc kéo nhá lên và ông ta được một mẻ nhá với những con cá tôm dãy đành đạch búng lách tách trong nhá nghe vui tai lắm. Đứng nhá một buổi gặp may có được vài đụt cá nặng trình trịch. Hồi nhỏ tôi thích được theo chị đi xúc cua ngoài đồng làng ngập lụt trắng lăng. Chị em tôi dậm xúc theo bờ ruộng được con cua kèm con tôm con cá. Đám ruộng đang bừa nước ruộng xăm xắp anh thợ cày đứng trên bừa lỉa (hoặc bừa bằng) do con trâu kéo đàng sau có anh theo bừa. Từ đường bừa thi thoảng bật ra con cá cững cá rô bết bùn đen... cho anh theo bừa cầm nôm úp hoặc lấy tay bắt bộ. Khúc sông Gò Chàm chảy qua làng An Định qua hai con đập: Đầu sông đập Bờ Hồng cuối sông đập Bờ Cùng; làng phân công ông Ba Kệ chú Sáu Chọi ra sông dựng chòi giữ đập tấn ván cho phiên nước và đặt sa bắt cá. Mỗi ông "trấn giữ" một nơi. Cá theo sông đổ xuống đập sa hứng nằm lại đó... đợi bàn tay rái cá của hai ông. Con rái cá to bằng con mèo là con mèo nước bơi lội giỏi kiếm ăn bằng cách săn cá. Ai bắt cá giỏi được mọi người gọi là anh rái cá. Trên sông thường có những chiếc sõng câu lờ lững ngược xuôi. Sõng câu có chiếc có mái vòm che mưa nắng làm mái gia đình cho một cặp vợ chồng ngư phủ có chiếc "bé tẻo teo" như chiếc lá tre khô trôi trên mặt nước mà ngư phủ thường là một ông già cô độc đội nón lá ngồi khỏa nhẹ mái chèo. Những chiếc sõng câu to nhỏ ấy ban ngày thường núp trong các bụi rù rì dừa nước mọc um tùm ở hai bên bờ sông để tránh nắng và xuất hiện vào ban đêm với ánh lửa chài đỏ rực và tiếng gõ lưới l...ốc... c...ố..c lố...c cốc ....buồn buồn đều đều trên sông.

Cũng khúc sông này đến mùa Hè nước cạn chỉ còn sâu ở những lòng chảo cho người ta dậy lòng chảo để bắt cá. Chừng chục tay nôm dăng hàng ngang ở đầu bên này rồi bước đều như lính tập úp nôm sang đầu bên kia rồi úp quay ngược lại. Khi nghe động trong nôm tức cá dính nôm. Lòng chảo nhỏ mà nôm dày úp lui tới mãi cá không dính nôm thì cũng đừ mà nổi lên mặt nước chờ người tới "lượm". Trước khi lội xuống lòng chảo các tay nôm cởi hết quần áo giao cho vợ ở trên bờ giữ còn mình thì tồng ngồng xuống nước. Dưới nước các tay nơm đi tới đâu trên bờ các bà vợ đi theo tới đó. Khi được con cá ông chồng hú một tiếng ném cá lên bờ cho vợ đón hớt cho vào đụt. Cuộc dậy lòng chảo thường rất vui vì có đông người xem: Xem bắt cá và xem một cảnh tượng rất tự nhiên nông dân sống như nhà hiền triết lấy bầu trời làm nhà lấy không khí làm quần áo che thân. Mùa Hè nắng lâu nước ruộng cạn nước ao đìa còn sâu cá sẽ rút vào ao đìa và người ta tát cạn ao đìa bắt cá. Sáng ngày thấy vợ chồng chủ đìa mang gàu đi tát đìa lũ con nít chúng tôi theo bén gót để chực đìa khô mà bắt hôi cá. Tát non một buổi đìa cạn chủ đìa đi trước bắt con cá to bọn bắt hôi chúng tôi đi sau bắt cá nhỏ (cá sặc cá trắng...) không được lấn ra trước để khỏi bị chủ đìa bắt vặn vẹo tay về nhà khỏi bưng chén cơm ăn. Sống ở miền quê có đồng có sông hiếm người không một lần đi câu. Có người đi câu để kiếm miếng ăn ngày xa chợ búa có người đi câu như một sinh kế coi thuyền câu lênh đênh hết sông này đến sông khác là nhà. Có người đi câu để tìm một cái thú ngắm cảnh (Ao Thu lạnh lẽo nước trong veo / Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo - Nguyễn Khuyến) thú điền viên (Một mai một cuốc một cần câu - Nguyễn Bỉnh Khiêm) để đợi thời như ông Lã Vọng trên bờ sông Vị ... Đi soi cá là nghề của cư dân ở dọc hai bên bờ sông Đập Đá. Sông Đập Đá đến mùa Hè có chỗ lội tới nửa ống quyển mà nước sông lại trong leo lẻo. Mới trưa người ta bó những cây đèn chai (1) rồi trét đất sét xung quanh thành một cây đuốc xong tối đến đốt đuốc cầm ra sông soi cá. Cá thấy ánh đuốc thì đứng sững nhìn cho người ta chụp nôm hoặc đâm bằng chỉa ba là dính ngay. Những đêm có người soi cá đông cảnh tượng trên sông như một hội hoa đăng. Trong làng An Định có nhiều người sống bằng nghề bắt lươn. Ban ngày thường là ngày trời nắng chan chan họ đi dọc bờ ruộng tìm mà lươn mà thò tay vào bắt; ban đêm đi đánh trúm (2). 

Bắt được con cá đồng rồi thì chế biến như thế nào cho có bữa ăn ngon?

Cá nướng: Cá cững cá rô bắt được rửa sạch nướng chín dằm nước mắm ngon giã ớt tỏi. An cơm gạo thơm nóng kèm rau lang hoặc rau muống luộc chín xanh rờn nóng hôi hổi với món cá đồng đó sẽ thấy ngon đến ngậm nghe không muốn nuốt.

Cá chiên: Cá rô chiên dầu phụng thứ thiệt khép ở các bộng dầu làng Đa Tài xã Nhơn Phong (An Nhơn) đưa vào bữa cơm là tay sành ăn. Trên Hầm Hô (nay là một điểm du lịch thuộc huyện Tây Sơn) có món cá mương chiên xù. Gọi tên là cá mương vì cá sinh sản dưới các con mương nước chảy từ vũng Hầm Hô đã đành nhưng cũng tại con cá đó có thân hình thon dài giống con mương nước chảy cho người ta xem mặt đặt tên. Đó là cách giải thích của người dân sống trong làng Phu Mỹ gần Hầm Hô.

Cá um kho: Món dân dã nhất là món cá đồng (cá cững cá rô cá chạch tre...) kho mắm cua chua mắm cua tươi (thêm mấy nhánh măng vòi chẻ dọc thả vào).Muốn nấu món cá tràu um ám phải có con cá tràu to (gần bằng chai sen đựng rượu) bắp chuối thái nhỏ lá lốt đậu phụng rang gia vị các loại... Đám giỗ nhà khá giả quê tôi thường đủ mặt bộ ba: Gà hầm vịt tiềm cá ám. Món lươn um cũng nấu với bắp chuối rắc gia vị hành tiêu và đậu phụng rang ăn ngon tuyệt.

Canh cá: Món canh cá diếc nấu lá lốt thêm sợi hành ngò rắc tiêu ớt là món húp vào miệng bắt sặc liền vì nó cay ngon. Canh cá lóc lá giang lá lốt là món canh chua khá quen thuộc. Canh cá chạch tre nấu hành ngò lá ngổ trái chuối chát thái mỏng cũng ngon đáo để.

Cháo cá: Cá chép cá tràu lươn nấu cháo đều ngon. Cháo cá phải nấu đặc hơi nhiều gia vị hành tiêu một chút. Tiếp bạn phương xa đến chơi nhà chủ - khách thức khuya "trút bầu tâm sự" đến quên ngủ rồi cùng nhau ăn một bữa cháo cá do bà xã chủ nhà nấu đãi là bù lại được sức khỏe và có được một kỷ niệm khó quên.

Mắm cá: Cá đồng người ta ít làm mắm như cá biển. Bạn tôi ở dưới chân Hòn Ông làm ruộng đồng gieo (không cấy) đến mùa mưa lụt bắt được cá lớp ăn lớp đem ra chợ bán lớp làm mắm. Nhưng cũng chỉ làm được mắm con cá trắng. An mắm cá trắng thơm đắng chấm cà dĩa sống xắt lát là ngon như ăn với mắm cơm hảo hạng. Theo kiểu cách khẩu vị của người Bình Định ăn gì thì cũng phải kèm bánh tráng nướng bánh tráng nhúng rau sống ly rượu gạo (thường là rượu Bàu Đá)...

Bây giờ còn nghe nói trong nhiều nhà hàng không ít thực khách dù là người đi tìm đặc sản tôm biển thịt rừng... vẫn kết thúc bữa ăn của mình bằng cơm mắm cua kho cá đồng đĩa rau lang luộc.... Ay cái hồn quê cái hương vị đậm đà chân chất ngàn đời của quê ngày xưa mà anh được hưởng nó theo anh đến bây giờ dẫu cho bây giờ anh có trở thành người sang trọng trong xã hội bậc đại gia có tên tuổi trong giới làm ăn.

(1)Đèn làm bằng nguyên liệu dầu rái đổ hình ống như ống thổi lửa. Còn đắp đất sét xung quanh cây đuốc là để cháy lâu hao.

(2)Trúm có 2 loại: Loại đan nan tre và loại cắt ống tre. Nó giống như cái đó thu nhỏ to bằng ống tre có toi trong đựng cua giã nhỏ để ươn cho có mùi hôi để làm mồi cho lươn nghe mà tìm tới. Tối đem ra đặt ngoài bờ ruộng nhử lươn sáng ngày ra thu về có được một mẻ lươn.  

Đào Phan Toàn

Đọc anh tôi chạnh nhớ tuổi thơ mình
Cảm ơn anh đã cho tôi sống lại với ký ức khó ơhai...Kính chúc anh vui nhiều! Xin được gửi anh bài thơ viết về Quy Nhơn.
PHỐ BIỂN
Thơ ! | daophantoan | April 08 2010 07:43

Thương nhớ vơi đầy! Ơi phố biển Quy nhơn
Bổi hổi bâng khuâng nửa chiều Ghềnh Ráng
Cuối trời xa mây hồng bay... lãng đãng
Phố Biển như mơ...Chập choạng chong đèn!

Những chiếc thuyền câu lấp lánh Biển đêm
Nhấp nháy sao sa Ngân hà rụng xuống
Mảnh trăng cong- dáng con thuyền vô lộng
Gió miên man trăng mộng nhớ Quy hoà...

Đi tìm em trong ngõ phố ngày xưa
Phố đã thay tên nhà em dời nơi khác
Loáng thoáng đâu đây bài ca em hát
Bàng hoàng nghe sao chát chua lòng

Phố vẫn ồn ào và Biển vẫn mênh mông
Không có em Phố Biển thành quạnh quẽ
Hưng Thạnh- Tháp đôi muôn đời vẫn thế
Bước chân ta đơn lẻ...Gió liêu xiêu...

trongbao

Đọc bút ký này tôi lại nhớ ngày còn ở quê đi xúc cá đồng. (tôi cũng đã viết một tản văn về mùa xúc cá đồng). Ngày xưa đồng quê tôi nhiều cua cá lắm. Đi gặt cũng có thể bắt được cá. Mùa hè càng nắng to càng dễ bắt cá đồng. Cá rô cá trạch chui vào hang ở bờ ruộng chỉ việc dùng rổ xúc lấy. Bây giờ cánh đồng không còn một mống cua cá. Thuốc trừ sâu phân hóa học và các khu công nghiệp đã diệt sạch cua cá mất rồi.
Đọc được một bút ký hay càng nhớ về cánh đồng quê hương ngày xưa!