Bút ký Phản ngựa

  

                                 Phản

 

                                        Bút ký của Huỳnh Kim Bửu


                     

 

        Bên trong các ngôi nhà cổ chủ nhà thường trưng diện nhiều đồ gỗ quý giá: án thờ tràng kỷ tủ chè ... Và thường không thiếu bộ phản.

        Phản là một bộ ván thường từ 1 đến 2 - 3 tấm ván ghép lại đặt trên một bộ chân phản vững chải còn gọi là bộ ngựa. Phản là loại tiện nghi đồ gỗ dùng để nằm ngồi như giường chõng... Mỗi tấm ván thường có gáy từ 15 - 20cm rộng 0 6m dài 1 8m. Phản là tên gọi chung của các loại phản chớ còn có phản gõ bộ gõ ngựa gõ (phản làm bằng gỗ gõ - khá phổ biến) phản vuông (có mặt phản hình vuông) phản giữa phản chái (do vị trí phản đặt ở trong nhà) ... Người ta cũng hay gọi phản: bộ ván ngựa. Hồi xưa những đồ gỗ quý thường được chạm trổ nhưng phản là một trường hợp ngoại lệ không chạm tiện chỉ cần cưa cắt thẳng bào láng. Ngoại trừ bộ chân đế được tiện hình mũi hài hình lưỡi ốc sên cho vừa đẹp vừa vững. Những bộ ván ngựa xoài mít và gỗ tạp... thường mỏng đặt trên bộ chân đế thẳng không tiện.

         Giá trị của các bộ phản tùy thuộc vào cây gỗ danh mộc hay tạp sự dày mỏng và số tấm ván ghép lại. Phản giá trị nhất là phản gõ do 3 tấm ghép lại tạo thành phản vuông (1 8m x 1 8m) bề thế. Ngôi nhà cổ ở Bình Định là các nhà lá mái 3 gian hoặc 5 gian hai chái nó sang trọng từ ngoài tới trong: kể từ bậc thềm đá ong nền gạch Bát Tràng hàng ba cột hè hàng cửa cổng bàn khoa... đến bên trong nhà - nơi có một không gian nội thất âm u tĩnh lặng được làm bằng cột kèo đà ván chạm hoa văn và hiển hiện một màu nâu láng của nước gỗ. Trong nội thất đó người ta tùy theo giá trị và sự bề thế của phản mà tìm chỗ kê đặt cho thích hợp tương xứng. Bộ gõ vuông bao giờ cũng đặt ở gian giữa nhà (nên còn gọi phản giữa) những bộ gõ 2 tấm trở xuống đặt ở gian chái tây mở cửa sổ ra vườn cây còn gọi phản chái. Nhiều nhà có bộ ván đặt ở hiên trước ngó ra sân ra ngõ. Cách bài trí phản trong đình chùa cũng chẳng khác mấy các tư gia; chỉ khác đình chùa có không gian nội thất lớn cho nên kê đặt được nhiều bộ phản hơn.  

        Người ngồi phản có ngôi thứ chứ không phải ai muốn ngồi vào phản nào cũng được. Chỉ có bậc trưởng thượng mới được ngồi phản giữa (cũng có tên gọi phản vuông) còn phản chái dành cho hàng vai vế thấp hơn. Nội tôi được người trong làng An Định gọi là Ông Cả. Trong gia đình chỉ có Nội ngồi phản giữa mỗi khi có khách là thầy Đồ Thịnh ông Tú tài Hiến ông Cử nhân Đạt...đến chơi nhà Nội mời khách cùng Nội ngồi phản giữa; khi ra đình họp hương đảng Nội cũng được mời ngồi phản giữa cùng với các bô lão kỳ mục khác trong làng An Định. Vì việc ngồi phản giữa phản vuông là vinh dự cho nên nảy sinh ra cái tệ trong hương đảng: Tranh ngồi trên tức tranh chức quyền và ngôi thứ. Trên phản giữa thường được đặt cái tợ (bàn con chân thấp) ở giữa; ở xung quanh là các gối xếp (gối nhiều tấm vuông may liên kết chồng khít lên nhau có thể mở thấp cao tùy ý). Trên tợ đặt kỷ trà xe điếu ống nhổ sòi thuốc lá ...Dưới gầm tợ để sẵn một chồng chừng 4 -5 cái quạt lông gà nhuộm xanh đỏ tím vàng hình trái tim tra cán dài. Trong những ngôi nhà lá mái vẫn có những bộ ván tạp đặt dưới nhà bếp cho bà nội tướng dọn mâm cơm thường bữa của gia đình.

         Người quê tôi vẫn "ca ngợi" thú nằm phản gõ. Phản gõ hình như để ngồi là chủ yếu nằm thì cũng chỉ ngả lưng tạm nơi phản chái không được nằm phản giữa vì ở trước bàn thờ gia tiên. Ai nằm phản gõ thì được hưởng một cái thú tuyệt hảo: Hơi mát từ phản gõ tỏa ra rồi thấm vào làn da thớ thịt nhất là trong thời tiết nóng bức của mùa Hè. Mà cái hơi mát đó ở đâu? -Trước hết ở trong thớ gỗ gõ rồi thớ gỗ gõ lại được tẩm một lần hơi mát nữa của không gian nội thất nhà lá mái. Cũng nên nói nhà lá mái ở quê tôi là một kiểu nhà đặc biệt trát  vách đất hom vôi hai lớp mái: mái trên lợp tranh rạ che nắng mưa; mái dưới đắp lớp đất nhồi rơm dày trên lớp sìa đan nan tre (hoặc trên lớp ván dày đóng khít nhau) giữ cho bên trong nhà luôn dịu mát về mùa Hè ấm áp về mùa Đông. Phản gõ chỉ thích hợp với nhà lá mái với vườn tược xung quanh chỉ có nhà lá mái mới "phát huy" được cái thế mạnh của phản gõ; không thích hợp với nhà xây gạch lợp ngói Tây nhà ống đúc bê tông của thời nay. Ở quê tôi các gia đình giàu sắm phản gõ đặt bên cạnh tràng kỷ tủ chè giường hộp để làm tiện nghi sinh hoạt chủ nhà thể hiện trọng cổ làm của cải truyền tử lưu tôn... Nhà bình dân cũng ráng sắm bộ ván mỏng để thêm chỗ ngả lưng sau buổi lao động mệt nhọc gặp lúc cần vác ra bờ mương tấn ngang mương tháo nước vào ruộng cũng tiện. Kỷ niệm tuổi thơ ấu đáng nhớ nhất của mấy anh em nhà tôi với các bộ phản là mỗi khi cha mẹ vắng nhà chúng tôi bày ra một đám hát bội lấy một bộ phản làm sân khấu còn tuồng tích thì sẵn thuộc lòng Cổ thành San hậu...

          Đọc văn chương bình dân gặp không ít ca dao câu đố về cái phản: "Đưa lưng cho thế gian nhờ / Lòng ngay dạ thẳng bị ngờ bất trung"... "Anh cưới em chẳng phải bạc tiền / Mời anh ngồi phản chái cha "riềng" đôi câu: / Đã thương thì phải thương lâu / Tới chừng đầu bạc vẫn âu duyên tình / Cha mẹ ngồi phản giữa tác thành / Nhận sính lễ một trăm quả cau xanh đủ rồi". Còn nhiều lắm. Trong dân gian Bình Định xưa giờ người ta vẫn thích kể chuyện: Lía lập sơn trại ở Truông Mây (1) để đánh đổ bất công cướp của nhà giàu chia cho nhà nghèo. Một đêm ở nơi sơn trại Lía đang ngủ say trên phản gõ bất thình lình bị quân Tổng đốc Bình Định tấn công chàng giật mình thức dậy không sẵn gươm dáo bèn xách phản làm vũ khí chống cự. Đánh một chặp quân Tổng đốc khiếp hãi thua chạy tán loạn. Lía Thắng trận nhưng mệt quá bèn bứt dây rừng cột phản đeo trên lưng thủng thẳng đi đến một sườn núi tựa lưng mà nghỉ.

        Thời vàng son của phản gõ đã qua rồi cái thời kéo dài tới ngàn năm! Đó là thời ông cha ta ở nhà lá mái mặc áo dài khăn xếp bộ vạt hò nói chuyện chi hồ giả dã... Các cụ ngồi phản gõ xếp bằng xung quanh tợ xung quanh kỷ trà một cánh tay một hông tựa vào gối xếp phe phẩy quạt lông...Ngồi lâu đến bình trà nhiều lần súc bã chuyện thêm đề tài mà hứng chí cứ tăng thêm. Ngày nay nhà lá mái mỗi ngày mỗi ít phản gõ cũng bởi đó mà ít theo. Ít thấy có chủ nhân những ngôi nhà Tây nhà hiện đại có ý tưởng sắm bộ phản nếu thấy cần họ đã có tấm đi - văng thay. Người thời nay mặc Âu phục bụng bự nói chuyện từ trên xa lộ thông tin kéo xuống nhỡ mà có được nhà hoài cổ nào đó mời ngồi phản gõ uống bia Tiger thì anh bạn thấy trước như mình sắp bị tra tấn hành xác cho nên tìm cách lãng. Sự vât hiện hữu phụ thuộc vào cái dụng một khi cái dụng không còn nữa thì sự vật mất chỉ tội cho cuộc sống bị giảm đi ít nhiều lý thú.

 

(1)Lúc Lía bị bao vây lâu Ca dao Bình Định có câu: "Chiều chiều én liệng Truông Mây / Cảm thương chú Lía bị vây trong thành". Lại còn có Vè chàng Lía lời lẽ bi tráng để cảm thương người nghĩa khí.   

 

H. K. B

 

Địa chỉ:  Huỳnh Kim Bửu 162 / 32 / 18 Nguyễn Thái Học Quy Nhơn - Bình Định.

ĐT: 0958 501562.