Giới thiệu tác phẩm bạn bè

TRẦN QUANG LỘC

(Nguồn Phong Điệp nét)
  • Quê quán: Nhơn Hạnh An Nhơn Bình Định
    Cán bộ biên tập Tạp chí Văn nghệ Bình Định
    Hội viên Hội Nhà báo Việt Nam Hội viên Hội VHNT Bình Định

  • Tác phẩm chính:
    -Trăng 16 NXB Hội nhà văn -năm 1998
    -Một thoáng bông hồng đỏ NXB Hội Nhà văn -năm 2000.
    Tác phẩm chọn in trong các tuyển tập của NXB Hội nhà văn:
    Những gương mặt văn xuôi cuối thế kỷ XX Truyện ngắn hay và đạt giải của Tạp chí VNQĐ Truyện ngắn hay Việt Nam Truyện ngắn hay thời kì đổi mới Lưới tình (tập truyện tình yêu) Truyện ngắn hay năm 2004 (Nxb Thuận Hoá) Tổng tập truyện ngắn Việt Nam 1945-2005 (Nxb Công An nhân dân)...

  • Giải thưởng:
    Giải Nhì giải Đào Tấn-xuân Diệu 5 năm lần thứ III


    TÁC PHẨM GIỚI THIỆU


    Ranh giới mong manh




      Lâu lắm có lẽ gần 8 năm hay mười năm gì đó tôi mới gặp lại gã thằng bạn cùng quê cùng học chung lớp chung trường thời phổ thông. Gặp tình cờ thôi trước quán cà phê trên phố huyện vào buổi sáng của một ngày giáp tết. Với ngần ấy năm xa cách gã không già đi mấy nhưng tính tình có điềm đạm hơn chững chạc hơn lịch lãm hơn.

    Gã kéo tôi vào quán gọi 2 ly cà phê với bao thuốc lá con ngựa. Bạn cũ lâu ngày gặp lại chuyện nổ như ngô rang. Gã hỏi rối rít về chuyện làm ăn chuyện vợ con chuyện nhà cửa... Gã cho biết gã đang làm chủ một hiệu cắt tóc lớn nhất sang nhất và cũng đắt khách nhất tại trung tâm phố huyện. Thanh Thủy vợ gã vẫn còn ở dưới quê vừa trông coi ngôi nhà vừa chăm sóc đứa con đầu lòng và tiếp tục làm nghề thợ may. Cuộc sống vợ chồng gã hiện nay đang ổn định lắm vững vàng lắm. Tôi rất mừng cho gã. Đột nhiên tôi hỏi gã :


  • - Từ bấy đến nay ông đã in được mấy tập thơ rồi ?

    Đang hưng phấn sôi nổi gã bỗng xụi lơ sau câu hỏi của tôi. Giọng gã chùng xuống :

    - Phù phiếm ảo tưởng ! Một thời nông nổi bồng bột đã làm mất lòng bạn gây phiền nhiễu vợ. Nghĩ lại mình ân hận lắm Lộc ạ !


    Câu nói được kết bằng tiếng thở dài sâu lắng của gã gợi tôi nhớ về những kỷ niệm buồn vui hồi chúng tôi còn sống dưới quê.

    Tôi với gã cùng tuổi tuổi Thân ! Tuổi mà ai cũng bảo rồi cuộc đời sẽ lao đao lận đận lắm. Người ta tuổi Ngọ tuổi Mùi. Riêng tôi ngậm ngùi thân lại tuổi Thân. Ông bà xưa đã có câu ca truyền tụng vậy mà. Biết có đúng  không chứ riêng tôi đã gần nửa đời người rồi mà cuộc sống vẫn ba chìm bảy nổi.


    Sinh cùng năm ở cùng xóm học cùng lớp nên chúng tôi thân với nhau lắm. Giận nhau cứ lôi cả ông bà cụ kỵ ra mà réo thậm chí còn xông vào vật nhau huỳnh huỵch. Hết giận sẵn sàng chia sẻ nhau từng viên kẹo lạc nửa củ khoai lùi quả khế ngọt quyển vở cũ cây bút chì gãy ... Thời trẻ thơ hồn nhiên ai chẳng thế. Nhà tôi và nhà gã chỉ cách nhau một hàng rào chè vừa thưa vừa thấp ranh giới tượng trưng. Hồi còn nhỏ và cả sau này nữa chúng tôi muốn qua lại nhau chỉ cần vạch rào hoặc nhảy phóc một cái là xong. Nếu là chuyện thường ngày chỉ đứng hai bên bờ rào tha hồ tâm sự. Cổng ngõ mỗi nhà chỉ dành cho người khác.


      Hết lớp 10 gã bỏ học theo nghề cắt tóc. Lành nghề về mở cửa hiệu trước sân nhà rồi lấy vợ. Thanh Thủy vợ gã thon thả xinh xắn nói chuyện có duyên làm nghề thợ may. Bạn bè ai cũng bảo gã lấy vợ sớm nhưng hạnh phúc vợ chồng đều có nghề nghiệp vững vàng tương lai sáng sủa. Riêng tôi tôi vẫn tiếp tục theo hết cấp ba rồi trúng tuyển vào Đại học tổng hợp văn. Ngày nhận giấy báo nhập trường cũng là ngày mẹ tôi qua đời vì bệnh cao huyết áp.


    Sau đám tang mẹ cuộc sống của tôi hết sức khó khăn giấc mộng trở thành nhà khoa học cũng tan theo mây khói. Để sống qua ngày chờ cơ hội tôi xin vào làm nhân viên hợp đồng Ban văn hóa thông tin xã.


    Tuy cuộc sống mỗi người mỗi kiểu tất bật trong cuộc mưu sinh nhưng những lúc rỗi việc chúng tôi ngồi lại bên nhau khi thì bên tách trà xanh bốc khói lúc bên dĩa cá rô chiên xù với cút rượu Bầu Đá luận chuyện nhân tình thế thái chuyện thế giới đó đây...


    Thấy tôi đi về như cái bóng lui cui chuyện bếp núc giặt giũ thi thoảng vợ chồng gã đứng bên kia bờ rào mời sang dùng cơm. Qua hàng rào chè sau nhà Thủy nhiệt tình giúp tôi nhiều chuyện lặt vặt : mua cho lọn rau làm hộ con cá bán giùm ổ trứng gà đơm lại cúc áo vừa bị sổ chỉ... Thủy khuyên tôi nên lấy vợ để có người lo chuyện nhà cửa. Đàn ông con trai đi thì thôi về nhà cứ lọ mọ chuyện cơm nước chuyện giặt giũ chuyện quét dọn nhà cửa ... ngán lắm ! Thủy hứa sẽ làm mối cho tôi một cô giáo dạy tiểu học trẻ đẹp đoan trang. Nghĩ mình chưa có nghề nghiệp ổn định cuộc sống anh nhân viên văn hóa xã bấp bênh lắm tôi chưa dám tính đến chuyện vợ con. Và cũng qua cái ranh giới tượng trưng giữa hai nhà Thủy thường kể cho tôi nghe về những kỷ niệm thời học sinh thơ mộng chuyện buồn vui trong những năm tháng học nghề trên phố huyện. Thủy thông minh dịu dàng nhân hậu. Tôi rất quí Thủy và xem Thủy như một người em gái. Mỗi lần đi làm về qua cái ranh giới mong manh đó thấy vắng bóng Thủy lòng tôi cứ mênh mông trống trải. Riêng gã. Có lần gã xúi tôi làm thơ. Gã còn bảo người có nhiều tâm trạng như tôi thế nào cũng làm thơ hay. Cán bộ văn hóa mà không biết làm thơ thì hỏng. Gã khoe gã đang làm thơ chủ yếu là để giải tỏa nỗi niềm.


      Một hôm tay cầm tờ báo gã nhảy phóc sang sân nhà tôi. Chân chưa kịp chạm đất gã đã hét toáng rằng gã đã có thơ đăng báo. Đang cặm cụi viết bản tin phản ánh tình hình bà con trong xã nuôi tôm sú xuất khẩu để phát trên đài truyền thanh tôi vội buông bút chạy ra. Một bài thơ lục bát vỏn vẹn có bốn câu viết thành 8 dòng ý tứ chẳng có gì sâu sắc nhưng cũng tạm gọi là sạch sẽ được in trên trang 5 của tờ báo tỉnh. Làm thơ rất khó. Trên cái làng ven sông heo hút người có thơ đăng báo như gã thì xưa nay hiếm. Tôi mừng cho gã. Gã cứ ngâm đi ngâm lại bài thơ trong niềm hưng phấn tự hào.


    Nào ngờ bài thơ lục bát 4 câu được đăng báo đã khuấy động cuộc sống bình yên phẳng lặng của vợ chồng gã. Trước kia ngày nào cũng như ngày nấy mùa nắng cũng như mùa mưa cứ đúng 7 giờ là cửa hiệu cắt tóc mở toang sẵn sàng đợi khách. Mãi đến 6 giờ chiều mới chịu khép hờ. Đó là ngày thường những ngày giáp tết có hôm đến tận khuya. Sau ngày có thơ đăng gã thường đóng chặt cửa hiệu xốc áo ra đi. Có dạo gã đi đến ba bốn ngày mới vác bộ mặt bơ phờ hốc hác trở về. Hỏi đi đâu gã bảo đi giao lưu thơ đi tìm cảm xúc cho thơ đi gửi thơ đăng báo ... Thỉnh thoảng gã kéo bạn thơ về nhà tổ chức ăn nhậu đọc thơ bình thơ thâu đêm suốt sáng. Gã khoe với tôi bạn gã toàn là nhà thơ ở tận trên tỉnh trên huyện. Cuộc nhậu nào gã cũng sang mời tôi nhưng đều bị tôi từ chối khéo léo. Tuy học giỏi môn văn đọc rất nhiều sách văn học nhưng tôi lại mù tịt về việc viết văn làm thơ. Có đến tham gia cũng chỉ ngồi chầu rìa hóng chuyện. Thủy buồn lắm ! Đôi lúc tôi bắt gặp những tiếng thở dài thao thiết từ phía bên kia hàng rào.


      Tội Thủy quá! Đang lúc nghề may ế khách thiên hạ đổ xô đi mua hàng may sẵn thì gã lại bỏ nghề lao vào cái nghiệp văn chương mà không biết tự lượng sức mình. Thời nào cũng vậy nghề cắt tóc thiên hạ có bao giờ thất nghiệp đâu. Với tài cạo mặt ngoáy tai nức tiếng một vùng bình quân mỗi ngày gã thu vào tệ lắm cũng sáu bảy chục ngàn gấp nhiều lần lương hợp đồng của một nhân viên văn hóa xã. Đó là chưa nói những ngày giáp tết. Thế mà gã dẹp tiệm chạy theo hư ảo phù phiếm. Có lần đứng bên kia hàng rào phía sau nhà Thủy nói với sang bằng giọng không vui : "Mấy ông nhà văn nhà thơ kỳ cục lắm anh Lộc. Ông thì đầu tóc bờm xờm như thổ phỉ ông đầu trọc lóc như cầu thủ Ronando ông thù lũ giống thổ địa ông teo nhách như que tăm. Em ngán lắm". Tôi cực lực bào chữa : "Bên ngoài thấy vậy chớ cái tâm của họ sáng lắm lịch lãm lắm trí tuệ lắm. Em đừng hiểu nhầm". Thủy "ứ" một tiếng bảo : "Trong sáng lịch lãm gì. Hôm trước họ chê thơ nhau rồi la ó ỏm tỏi. Suýt nữa bữa đó nhà em có án mạng. Có lần ho cònï lấy em ra làm đề tài sáng tác thơ tình nữa chớ". Chết! Nếu thế thì hỏng to.


    Thằng bạn đang làm ăn ngon lành bỗng dưng bị quỷ ám rồi! Đã không làm ra tiền còn phải bao căn nhiều cuộc ăn nhậu tào lao. Rồi sẽ khốn khổ cả hai. Thủy thường đến nhà tôi với đôi mắt đỏ hoe hỏi mượn tiền để chi trả cho những cuộc nhậu của gã. Tiền lương hợp đồng của anh nhân viên văn hóa còn chưa đủ ăn lấy đâu đưa cho Thủy. Tôi đành phải bán 2 chỉ vàng y của mẹ để lại giúp Thủy giải quyết khó khăn trước mắt. Tôi khuyên Thủy cố thuyết phục chồng trở lại con đường làm ăn. Cứ kéo dài kiểu sống thi ca thơ phú thế nầy sẽ khổ mãi!. Thủy khóc sụt sùi bảo sau khi có bài thơ đăng báo anh ấy như người mất hồn miệng lúc nào cũng lẩm nhẩm. Đang ăn bỗng dừng đũa trừng mắt nhìn lên kèo nhà hỏi đang suy tư gì bảo đang làm thơ. Hớt tóc cho khách mà đầu óc để tận đâu đâu. Nếu không lấy tiền nhà ra đi thì cũng kéo bạn thơ về ăn nhậu. Thủy ôm mặt khóc rưng rức : "Em nhục lắm ! Em hết chịu nổi rồi". Thấy hoàn cảnh bi đát của Thủy tôi cũng nao lòng nhưng không biết lấy lời nào an ủi. Riêng gã gã không coi tôi ra gì. Mọi lời khuyên chân tình của tôi chẳng có ý nghĩa đối với gã. Rất buồn ! Thế là mất toi thằng bạn có một thời xem nhau như anh em ruột.


      Mối quan hệ giữa tôi với gã lỏng lẻo dần từ dạo thằng bạn phía bên kia sông sắp cưới vợ. Cái thằng cũng lạ làng xã hiếm chi người lại chọn tôi đóng vai chú rể phụ ? Từ chối mãi không được cuối cùng đành phải nhận lời. Không nhận giúp bạn thì thôi đã nhận phải chuẩn bị đàng hoàng tươm tất một chút. Trước hôm sắm vai rể phụ tôi sang gã nhờ tỉa sơ mái tóc. Nhằm lúc gã đang lụi hụi làm thơ. Tôi ái ngại lắm nhưng đã lỡ đến rồi. Là khách hàng thường xuyên của gã từ ngày khai trương cửa hiệu chứ xa lạ gì. Thế không hiểu sao gã ngon tay gọt mái tóc đen nhánh bồng bềnh rất ấn tượng của tôi thành tóc đầu đinh để lộ nguyên xi vết sẹo trắng hếu to bằng hai ngón tay nằm ngay phía bên trên mép tai phải. Vết thẹo do nghịch leo trèo hồi còn nhỏ. Phát hiện ra thì sự đã rồi. Tôi cứ đứng lặng hai tay vò vò đầu hết nhìn vào gương lại xoay ra nhìn gã. Thấy tình cảnh của tôi Thủy dở khóc dở cười. Còn gã cứ luống cuống xuýt xoa bảo đang tìm tứ thơ nên lỡ tay. Gã còn bảo tóc mầy ra nhanh tháng sau là vẫn như cũ.


      Tội nghiệp thằng bạn nghèo cưới vợ. Đã tốn tiền thuê cho bộ đồ vét lại còn mất thêm một khoản cho bộ tóc giả!

    Khi đời sống vật chất đã được nâng cao việc thưởng thức những giá trị tinh thần trở thành nhu cầu cấp thiết. Vài năm đổ lại đây công chúng đến với thơ ngày càng đông đảo. Lực lượng sáng tác cũng gia tăng đáng kể. Một vài cây bút tài năng bỗng xuất hiện gây xôn xao dư luận trên thi đàn dân tộc. Họ rất khiêm tốn lịch lãm trong cách sống thông minh sắc sảo trong sáng tạo có bút pháp mới có ý tưởng mới góp phần làm nên diện mạo mới cho dòng thơ hiện đại nước nhà. Bên cạnh những tín hiệu đáng mừng đó cũng có số ít người dùng thơ như thứ trò chơi danh vọng như thứ màu sắc để tô vẽ cho cuộc sống giàu có. Họ rất dễ dãi trong sáng tác. Thậm chí có người còn lố bịch trong cách dùng từ bí hiểm cố tạo nên sự rối rắm khó hiểu trong thơ đánh đố người đọc. Rồi những tập thơ chưa thành tác phẩm đó xuất hiện mọi nơi mọi chốn đến nỗi những bậc trưởng lão trong làng văn phải dậm chân kêu trời : "Thơ lạm phát lạm phát thơ rồi trời !". Nguyên nhân nào khiến công chúng quay lưng với thơ ? Đã rõ.


      Mới đây thôi tôi có đến thăm một người bạn đang công tác tại tòa soạn của một tạp chí. Nhằm lúc sắp tan sở nhiều anh chị trong cơ quan đang nhộn nhạo chuẩn bị đi dự tiệc cưới con gái của một đại gia. Riêng mấy anh em trong ban biên tập thản nhiên bày cờ tướng ra đấu trí. Thấy tôi có vẻ ngạc nhiên một   anh cười thật hiền mà rằng họ có mời đâu mà đi.


      Một anh trẻ hơn có bộ ria quặp vui vẻ giải thích mỗi tháng ông đại gia nầy gửi về phòng biên tập không dưới mười bài thơ dài thoòng. Có tháng lên đến mười lăm bài. Khổ nỗi tạp chí không đăng vè. Cố tìm một bài đường được gia giảm chút đỉnh đăng làm phúc nhưng ... đành chịu ! Tôi rất thông cảm cho những người suốt ngày căng óc căng não trên từng trang bản thảo của bạn bè gần xa gửi đến. Họ cẩn trọng thêm bớt vài con chữ chỉnh lại vài từ đặt lại dấu câu cho chuẩn xác tẩn mẩn sửa từng lỗi chính tả ... Tất cả là cho trang văn trang thơ của bạn bè tươi sáng hơn lấp lánh hơn sang trọng hơn ... để rồi nhận về mình những cái lườm cái nguýt cái háy trừng từ phía tác giả. Thậm chí đôi khi còn bị liệt vào "nhóm khủng bố" nữa đấy!.

      Một hôm tôi đang chập chờn trong giấc ngủ trưa bỗng giật thót mình bởi tiếng thét xé lòng của Thủy từ phía bên kia ranh giới đưa sang. Tôi ngồi bật dậy xỏ dép chưa kịp ra khỏi phòng đã thấy Thủy vượt rào chạy sang. Đâu phải lần đầu tiên Thủy bị chồng hành hung thô bạo.


    Thủy từng hứng chịu những trận đòn nghiệt ngã của gã mà không dám kêu ca không hề than thở. Những lúc vắng gã nhìn qua ranh giới mong manh phía sau nhà tình cờ bắt gặp mặt Thủy thâm tím. Đợi tôi hỏi Thủy mới òa lên khóc. Tôi chỉ biết khuyên Thủy nên nhẫn nhịn rồi thế nào cũng có ngày gã tỉnh ngộ. Khuyên là khuyên vậy chứ tôi biết Thủy là người vợ hiền thục đảm đang chịu thương chịu khó gã tốt phước mới gặp được.


      Có lẽ hôm đó bị gã hành hung bạo liệt quá nên Thủy mới đánh liều vượt rào chạy sang tôi. Tôi chỉ còn đứng lặng xót xa nhìn Thủy với khuôn mặt sưng húp nhạt nhòa nước mắt. Lấy hộp dầu cao hổ đưa cho Thủy tôi bảo : "Em tạm lánh về với bà cụ ít hôm. Đợi nó tỉnh rồi hãy về. Mỗi lần say sưa là về đánh đập em chịu sao cho nổi". Thủy đưa ống tay áo lên gạt nước mắt : "Em chịu hết nổi rồi anh. Gần một năm nay nếu không nhờ gạo của mẹ em mang xuống giúp chắc phải chết đói. Vậy mà sáng nay anh ấy còn bảo em đưa năm trăm ngàn để góp tiền in thơ. Thủy khóc nức - Nợ anh chưa trả nổi lấy đâu ra ...". Thủy chưa nói hết câu từ phía bên kia bờ rào gã nhảy vọt sang hùng hổ chỉ vào mặt tôi cạn tàu ráo mán : "Mầy là thằng giả nhân giả nghĩa. Bấy lâu nay mầy dụ dỗ quyến rũ vợ tao lại còn bòn rút tiền của. Rồi tao sẽ tính sổ với mầy. Xoay sang phía Thủy gã tròn mắt - "Còn con kia có về không thì bảo. Hay muốn ở hẳn bên này ? Được nếu thế thì tao đốt nhà". Hết sức bất ngờ sau câu nói của thằng bạn có một thời thân thiết như anh em một nhà. Tôi đứng lặng thở dài. Gã rút hộp quẹt ga bật lửa dí vào mái tranh nhà tôi. Rất may bà con hàng xóm nhanh tay cản kịp.


    Lúc này người có mặt chia thành hai nhóm : nhóm lên án gã hồ đồ ghen bóng ghen gió rồi vu oan cho bạn nhóm bảo tôi bất lương đi quyến rũ vợ người. Hơi đâu để tâm đến những lời đàm tiếu từ miệng người đời. Đột nhiên tôi bảo Thủy  : "Đến nước nầy tôi phải ra đi đi càng sớm càng tốt". Vói lấy chiếc túi du lịch nhét vội hai bộ đồ tôi đi thẳng. Ngang qua gã tôi dừng lại nhìn vào mặt gã gằn từng tiếng : Mầy bất nhân bất nghĩa dẫm đạp lên danh dự bạn bè khắc nghiệt với vợ con. Nếu không tu tỉnh sớm rồi sẽ ăn năn không kịp. Ra khỏi cổng tôi gọi xe thồ phóng ngay ra thành phố. Sau lưng bỗng có tiếng người giục nhau đưa Thủy đi cấp cứu.

    Không bị níu kéo không sợ ràng buộc một thân một mình đi đâu chẳng được. Lên thành phố tôi làm đủ mọi nghề kiếm sống : đạp xe thồ khuân vác phụ hồ kèm trẻ tư gia ... Tối nằm gát tay lên trán thở dài. Tội Thủy quá ! xinh đẹp nhân hậu lại gặp phải thằng chồng chẳng ra gì. Con đường phía trước của tôi mịt mù quá xa xăm quá. Càng nghĩ càng thêm ngao ngán.


      Đang lặn ngụp trong cuộc mưu sinh bỗng gặp thằng bạn hồi cùng học cấp ba. Nó đang làm phóng viên cho một tờ báo lớn trong thành phố Hồ Chí Minh. Thấy hoàn cảnh bi đát của tôi nó bảo vào sống với nó học làm báo kiếm sống. Tôi rất ái ngại. Thời buổi bây giờ làm việc gì cũng phải qua đại học. Cái bằng tốt nghiệp tú tài loại khá có giúp được gì cho tôi trong lúc nầy ?!. Bạn tôi động viên nghề làm báo cứ viết cho hay viết cho giỏi thu hút được người đọc là nhất. Nếu có chí thì vừa học vừa làm rồi cũng nên sự nghiệp. Đang bế tắc con đường phía trước bỗng thênh thang rộng mở.


    Có công mài sắt ắt ngày nên kim. Có chí thì nên. Ông bà xưa dạy thế quả thật không sai. Sau năm năm miệt mài vừa học vừa làm nhất là được thằng bạn tốt giúp đỡ tôi đã trở thành nhà báo thực thụ. Không những là cây bút phóng sự nổi tiếng tôi còn có bằng đỏ cử nhân báo chí nói được tiếng Anh sử dụng computer thành thạo được tổng biên tập cử đi viết bài tại các điểm nóng trên cả nước.


      Qua nghề làm báo cũng có nhiều cô gái trẻ đẹp giàu có yêu tôi yêu say đắm. Nhưng không hiểu tại sao tôi không quên được Thủy. Với ngần ấy năm xa cách sống trong cảnh đô hội phồn vinh tôi vẫn cứ nhớ nhớ đến da diết nhớ cồn cào người đàn bà mộc mạc giản dị nhân hậu đã một thời cùng tôi san sẻ những vui buồn. Nhiều lúc tôi muốn bay về thăm quê thăm Thủy nhưng cái nghiệp báo chí cứ ràng buộc từng ngày khó bứt ra được.


    Chuyến công tác miền Trung lần nầy tôi quyết định sẽ về thăm quê. Đang lang thang trên phố huyện quê nhà tìm mua vài cuộn phim thì bất ngờ gặp gã.

    Gã nói bằng giọng của người biết lỗi:

    - Mình ân hận lắm Lộc à. Từ ngày ông bỏ quê ra đi tôi sống trong nỗi trăn trở dằn vặt. Hãy vì tình bạn ngày xưa ông đừng để bụng làm gì chuyện cũ. Con người ai không trải qua một thời nông nổi ?!


    Tôi khoát tay:

    - Thôi đừng nhắc lại chuyện cũ. Ông đã hiểu ra là tốt.

    Gã bỗng sôi nổi đề nghị :

    - Thế nào ông cũng phải ở lại ăn tết với vợ chồng tôi. Nếu không vì tôi thì vì Thủy vậy. Thanh Thủy nhắc đến anh luôn. Ngôi nhà của ông Thủy thường qua lại trông nom tử tế. Mọi thứ vẫn như xưa. Bây giờ ông cứ về trước. Sắp xếp công việc xong tôi cũng về ngay chiều hôm nay.


    Tôi đứng lên chia tay gã rồi vẫy xe thồ trở về nơi mà cách đây gần 10 năm tôi đã ra đi.

    Trả tiền thuê xe xong tôi dừng lại đầu cầu phía bên này nhìn về làng cũ làng ven sông mang nhiều kỷ niệm thời thơ trẻ. Vẫn mái tranh xưa thấp thoáng dưới hàng cây xanh lá vẫn giàn hoa tím sau nhà rực rỡ vẫn mấy cây dừa xiêm soi bóng bên dòng sông quê phẳng lặng vẫn râm ran tiếng gà trưa âm điệu gợi buồn. Không biết hàng rào chè vừa thưa vừa thấp vẫn còn hay đã bị thay thế bằng dây kẽm gai sắc nhọn ?! Tôi tin chắc ranh giới mong manh ấy vẫn còn tồn tại bởi Thủy là người sống vì kỷ niệm. Giờ này chắc Thủy đang ngồi trước chiếc máy khâu cũng có thể nàng đang thay tôi dọn dẹp căn nhà cũ kỹ để đón thêm một mùa xuân trống vắng.


    Rồi không hiểu sao tôi vẫy xe thồ đến bảo chở gấp lên bến xe đò liên tỉnh. Ngồi trên xe tôi ngoảnh nhìn về làng cũ lòng tôi bỗng nao nao một nỗi buồn.



    Trên chuyến tàu khuya
                                                                

    C huyến tàu đêm tạm dừng độ chừng 10 phút trên một ga xép để đưa đón khách rồi vội vã chuyển mình rẽ bóng đêm tiếp tục cuộc hành trình về hướng Pa-ri.


    Không khí đặc quánh sương đêm của miền quê Ha-vrơ yên tĩnh len qua những khe hở của toa tàu gây cho gã cái cảm giác sảng khoái dễ chịu. Bỗng một người đàn ông tuổi trung niên vừa mới lên tàu tay xách hành lý vội vã đi vào toa nằm cùng phòng với gã . Đặt va ly lên chiếc giường đối diện với giường của gã đang nằm người khách thản nhiên cởi bỏ áo ngoài rồi thong thả gieo mình xuống nệm dang rộng tay chân ra chiều khoan khoái lắm như người vừa mới trải qua một cuộc hành trình vất vả. Mọi cử chỉ của người khách mới đến không thể lọt qua đôi mắt cú vọ của gã. Qua cách ăn mặc với bộ ria mép rậm rịt đen nhánh hai bên vểnh lên như hình ngạnh trê của người trung niên gã đoan chắc đó là dân xứ Noc-man-đi nơi có nhiều phong cảnh xinh đẹp con người ở đó cũng lịch lãm cũng hào phóng và rất giàu có. Gã nhuếch mép nở nụ cười đầy bí ẩn. Lúc này trong toa nằm chỉ còn lại hai người: gã và người trung niên.

              Gã cất giọng thân thiện:
    - Chú em về đâu ?
    Người trung niên quay mặt đối diện với gã :
    - Em đến Pa-ri.
    - Để làm gì ?
    - Thừa hưởng gia tài của bà cô họ để lại.
    - Ô! Thật tuyệt! Mà có khá lắm không ?
    - Một ngôi biệt thự ở khu ngoại ô Pa-ri với trên năm trăm ngàn Euro ở ngân hàng Thuỵ sĩ... Gã kêu lên đầy phấn khích:
     -Oâi tuyệt! Thật là tuyệt vời. Chú em rồi sẽ giàu to.
    - Còn ông anh ?. Chàng trung niên hỏi.


    - Chẳng về đâu cả! Người trung niên lộ vẻ ngạc nhiên :
    - Ông anh quên mình đang ngồi tàu lửa ?
    - Có thể ta sẽ quay trở lại nơi ta vừa mới ra đi khi tàu dừng lại ga sắp đến và cũng có thể đi tiếp đến Pa-ri hoặc một nơi nào đó trên đất Pháp. Lại một nhân vật kỳ quặc nữa cũng có thể một gã tâm thần! Người trung niên nghĩ thế. Anh ta lân la làm quen :
    - Ông anh đang làm nghề gì ?
    - Cướp!
    Gã trung niên giật thót mình nhổm dậy :
    - Cướp ?


    - Vâng cướp tàu. Chú em nghe nói đến bọn cướp tàu bao giờ chưa ?. Gã nói rất thản nhiên.
    Giọng người trung niên run run :
    - Dạ ... dạ em ... em chỉ đọc loáng thoáng trên các mặt báo chứ chưa biết cụ thể lắm.
    Gã chậm rãi giải thích như một người truyền nghề :
    - Mua vé lên tàu loại vé nằm hạng sang đấy. Đợi đến nửa đêm về sáng lúc hành khách ngủ say là ra tay cướp: cướp hành lý cướp tư trang đôi khi cướp cả mạng người nữa đấy chú. Xong việc là chuồn thẳng bằng mọi cách.            
    Mặt người trung niên biến sắc :
    - Trời! Ông anh thật bạo gan. Còn em thì ...
    Gã hứng chí cắt lời người đối thoại tay vỗ vỗ vào chiếc va ly to đùng bên cạnh khoe :


    - Siêu lợi nhuận ! Chưa giáp tháng mà ta đã có thừa cho một chuyến du lịch vòng quanh thế giới bằng phương tiện hiện đại nhất.
    - Nếu rủi ro bị phát hiện lúc tàu đang chạy với vận tốc nhanh ?.
    Gã vội rút khẩu súng lục giấu dưới gối lên xoay mấy vòng trông rất điệu nghệ như dân chăn bò miền viễn Tây nước Mỹ trước cuộc đọ súng tay đôi trong những bộ phim Cao-bồi. Rồi như vô tình mũi súng của gã chỉa thẳng vào người trung niên giọng gã bỗng sắc lạnh :


    - Thằng em này sẽ giúp ta giải quyết mọi chuyện yên thắm.
    Người trung niên lộ vẻ kinh hãi :
    - Ấy chết ! Xin ông anh quay nòng súng sang hướng khác. Em sợ lắm ! Rủi nó cướp cò thì khốn!


     - Cướp là cướp thế nào!?. Gã sừng sộ - Thằng em trung thành chưa bao giờ làm trái lệnh ta. Gã khoe - Nó rất chính xác đến từng milimét chú em à đặc biệt bộ hãm thanh tuyệt hảo . Bụp một phát là ngoẻo rồi vứt xác ra ngoài cửa sổ. Thế là xong chỉ có trời biết. Gã xoay xoay nòng súng như đang chuẩn bị lẫy cò. Người trung niên vừa lách mình né tránh họng súng đen ngòm vừa van nài :
    - Nhưng mà em ... em sợ ... súng đạn lắm ! Gã cất tiếng cười khằn khặc như người bị siết cổ rồi đanh giọng:


    - Sợ ! Chú mày nhát bỏ mẹ. Sợ chết thì nộp chiếc va ly lại đây. Người trung niên hoảng hồn nói lắp bắp :
    - Ấy chết. Xin ... xin ông anh th ... tha cho. Em ... em nghèo lắm! Chỉ có mấy bộ đồ với một ít ... t ... iền còm!
     Gã vẫy nhẹ nòng súng giục :
    - Mang va ly lại đây. Nhanh ! Người trung niên luống cuống mang chiếc va ly đến để cạnh gã. Gã hất hàm lệnh :
    - Mở ra!


    Người trung niên vừa run lập cập vừa tháo các chốt nắp va ly bật mở. Gã hất tung quần áo rồi lôi ra một xấp tiền dày cộm một xâu chuỗi kim cương với mấy sợi dây chuyền vàng đưa lên dứ dứ trước mặt người trung niên chửi tục :
    - Đ. Má nghèo cái con mẹ mày ! Chỉ bấy nhiêu đây thôi cũng đủ trở thành đại gia tỉnh lẻ rồi. Sau khi cho tất cả chiến lợi phẩm vào va ly của mình gã dí nòng súng dồn người trung niên trở lại vị trí cũ lấy dây ny lông đã chuẩn bị sẵn trói rịt nạn nhân xuống thành giường đoạn dùng tấm chăn phủ kín từ cổ trở xuống.
    Gã bảo :


    - Chú em chịu khó nằm yên như đang ngủ say. Mọi dấu hiệu chống đối dù nhỏ đến đâu thằng em mặt sắt này cũng dễ nổi khùng. Cảnh sát sẽ đích thân cởi trói cho chú mày sau khi tao xuống ga Giec-xây dông thẳng. Đó là tao có lòng nhân từ chứ gặp lão J. Pi-e thì mày ngủm ngay từ đầu rồi con ạ. Lão không chịu khó đâu. Chú mày đã nghe ai nói đến lão J.Pi-e chưa ?


    - Dạ em có nghe. Đó là tên cướp ranh ma xảo quyệt nhưng cũng rất thông minh chuyên giết người diệt khẩu dù chỉ vì một món hàng chưa đến 10 xu hiện đang bị Cục an ninh và cảnh sát Pháp truy lùng.
    - Đúng đấy con ạ. Gặp hắn là đời mày đi đoong rồi. Gã không thích nhiều lời. Riêng tao dẫu sao tao cũng còn đức hiếu sinh vẫn mở cho con đường sống nếu chú mày biết điều.
    Người trung niên năn nỉ :


    - Ông anh cho em xin lại số giấy tờ tùy thân để khi đến Pa-ri em còn có cơ sở chứng minh với pháp luật nhận quyền thừa kế.
    Gã bực dọc gắt :
    - Đã bảo câm họng. Đ. má thằng này khó giáo dục. Mày tưởng tao là thằng tâm thần hả? Tao cho mày một viên kẹo đồng thì có. Vừa nói gã vừa giương súng lên nạp đạn lắc cắc. Người trung niên hoảng vía :


    - Ôi thôi thôi anh tha cho em!. Nói xong anh ta líu ríu quay mặt vào trong nằm bất động. Gã yên chí đút khẩu súng dưới gối ngả lưng xuống nệm. Gã khoan khoái bởi đêm nay trúng quả đậm. Không những nắm chắc mẫm trong tay một tài sản lớn mà còn sắp làm chủ ngôi biệt thự khu ngoại ô Pa-ri và trên nửa triệu Euro của bà cô trời ơi nào đó. Đến Pa-ri ...


    - Ông anh ơi ! Ít ra ông anh cũng cho đàn em xin lại một ít tiền còm để tiêu pha dọc đường chứ !
    Bị cắt ngang dòng suy tưởng gã bực dọc vét sạch các túi lôi ra nắm tiền lẻ đem lại ném vào mặt người trung niên đoạn lấy khăn nhét chặt vào miệng nạn nhân. Gã càu nhàu :
    - Mẹ mày tao đang muốn yên mà cứ léo nhéo mãi. Ông nổi bực lên là tiêu đời đấy con à!. Gã quay lại giường ngả lưng tiếp tục dòng suy tưởng. Đến Pa-ri gã sẽ làm toàn bộ hồ sơ giả để nhận quyền thừa kế. Việc này đối với gã dễ như trở bàn tay. Gã nhẩm tính với tốc độ này tàu sẽ đến ga Giec-xây lúc trời tảng sáng. Nghĩa là chỉ còn gần hai tiếng nữa gã sẽ rời tàu yên ổn với số tài sản lớn. Nhảy tàu lúc này là cực kỳ nguy hiểm mất mạng như chơi. Mãi suy nghĩ gã ngủ quên lúc nào không biết. Đến khi loa tàu kêu gọi hành khách chuẩn bị xuống ga gã mới tỉnh giấc. Đột nhiên gã ngồi bật dậy toàn thân run lẩy bẩy mồ hôi tứa ra như tắm khi phát hiện ra tờ giấy có ghi nguệch ngoạc dòng chữ : Cảm ơn ông bạn đồng nghiệp đần độn vất vả mấy tháng thu gom giúp ta một chuyến du lịch vòng quanh thế giới.


                                                                     Ký tên: J. Pi-e
    Trên tờ giấy có đính thêm bộ ria giả rậm rì hình ngạnh trê. Tàu dừng trên ga Giec-xây lúc trời rạng sáng. Gã lảo đảo bước xuống sân ga. Ngang qua cửa hiệu điểm tâm nhìn những chai rượu vang đỏ mấy đĩa bánh la-huya bày trong tủ kính bao tử gã cồn cào. Gã đưa tay lục tất cả các túi áo túi quần... Thất vọng gã chắp tay sau đít lầm lũi đi đến một xóm lao động nghèo còn lảng đảng sương đêm. Cùng lúc đó tại một khu rừng cách sân ga không xa mấy J. Pi-e đang ngồi ủ rũ như con mèo ướt.! Trước mặt tên cướp nổi tiếng ranh ma xảo quyệt là ngổn ngang đủ thứ : một xấp tiền giả một khẩu súng giả. Toàn bộ số tư trang bán chưa đầy ba xu bởi toàn hàng giả. Chỉ có mấy bộ đồ của gã là thật nhưng đã cũ mèm lại khăm khẳm mùi mồ hôi lâu ngày. Tên cướp buông tiếng thở dài: Cả hai phi vụ đều trót lọt. Tưởng đêm nay vớ bẫm hóa ra công cốc !     

                


    BẢN GIAO HƯỞNG TỪ BIỆT

                                                                        

              Mặc dù đang ở tuổi "cổ lai hy" nhưng ba tôi vẫn còn mê nghe âm nhạc. Ông thích nghe nhạc vào mỗi buổi sáng qua dàn âm thanh tuyệt hảo quà tặng của anh Hai tôi năm ba tôi bước sang tuổi sáu mươi.

              Hồi còn trẻ trung ba tôi thích những tác phẩm của các nhà soạn nhạc cổ điển nổi tiếng như Mozart Beethoven Róssini Berlioz... Nhưng tác phẩm âm nhạc mà ba tôi quý nhất là bản giao hưởng Từ biệt của Haydn nhà soạn nhạc vĩ đại người Áo ông tổ viết giao hưởng ở thế kỷ mười tám. Ba tôi bảo đó là bản giao hưởng không những có nét giai điệu đẹp giàu biểu cảm ý nghĩa nội dung sâu mà cách trình diễn cũng độc đáo rất gây ấn tượng cho người thưởng thức. Ba tôi ước mơ được một băng ghi hình buổi trình diễn bản giao hưởng vĩ đại đó. Mãi đến ngày tôi tốt nghiệp Tiến sĩ khoa chỉ huy và khoa violon tại nhạc viện Xophia trở về ta tôi mới được toại nguyện. Hôm ấy tôi đã mang về tặng ba tôi một số băng nhạc gồm có giao hưởng và những bản sonata étude viết cho violon của các nhà soạn nhạc Nga Musorgaky Rimaki-Korsakow Glinka... Với một băng ghi hình buổi trình diễn bản giao hưởng Từ biệt do dàn nhạc giao hưởng Xophia trình diễn dưới sự dẫn dắt của tôi.

              Món quà quý giá và sự thành đạt của tôi đã làm cho ba tôi rất tự hào và hãnh diện. Ước mơ được trở thành nghệ sĩ của ba tôi ngày xưa tôi đã thay thế ông biến thành hiện thực. Ba khuyên tôi hãy tỏ ra xứng đáng với cái học vị để làm rạng rỡ họ hàng.

              Theo lời ba tôi kể lại. Ngày hồi còn bé ở làng quê ba tôi đã say mê nghe đàn. Hồi đó cả cái làng Nhơn hạnh rộng lớn dường ấy mà chỉ có mỗi bác phó may người cùng xóm với ba tôi biết gẫy đàn mandoline. Cứ mỗi lần nghe bác phó gẫy đàn là ba tôi bỏ học vội chui tọt qua lỗ rào đến ngồi trên bậu cửa hiệu may chống cằm nhìn bác phó đánh đàn với niềm say mê thán phục Biết ba tôi mê đàn bác phó may ra điều kiện mỗi khi nghe đàn xong ba tôi phải đấm lưng cho bác trước khi ra về. Ba tôi sốt sắng chấp nhận mọi sự đánh đổi miễn là được nghe đàn thỏa thích.

             

     Một hôm bác phó hỏi ba tôi: ‘Này chú em muốn học đàn không?" Ba tôi chớp chớp mắt trả lời: "Muốn chứ". Bác phó lại bảo: "vậy thì về mang con tía nòi của bố mày sang đây làm lễ tạ tổ". Ba tôi xịu mặt: "Vậy thì em không học con gà chọi cưng của ổng đã từng ăn độ đụng đến bị đòn nứt đít". Bác phó cười hì hì: "Nói đùa vậy thôi. Hôm nay tốt ngày lại đây tao truyền vài chiêu nhập môn". Thế là bác phó chỉ cho ba tôi cách cầm đàn cách cầm miếng myca gẫy từng dây trống. Lần đầu tiên được cầm cây đàn được gẫy ra những âm thanh trầm bỗng ba tôi cảm thấy như mình đang chơi vơi trong truyện cổ tích có cả những bà tiên hiền lành thường mang đến cho tuổi thơ điều kỳ diệu bất ngờ. Ba tôi học chăm lắm. Ông vừa gẫy đàn vừa say sưa đọc theo tên các âm thanh phát ra từ bốn dây trống của cây đàn mandoline: "đồ rê la mí ...". Những âm thanh ngượng ngập vụng về khô cứng phát ra từ bốn sợi dây trống cũng đủ khiến cho tâm hồn ba tôi bay bổng lên chín tầng mây. Mãi đến trưa bác phó may ra lệnh: Thôi đủ rồi chỗ tao còn  phải nấu cơm". Ba tôi vội bỏ cây đàn trên bàn may rồi chui tọt qua lỗ rào kêu toáng lên: "Mẹ ơi!Mẹ! Con đã biết đàn rồi sồn rê mi la..." Nội tôi từ trong nhà bếp bước ra tay cầm cái roi tre nhứ nhứ về phía ba tôi đe dọa: "Sồn rề! Bỏ nhà để gà heo vào quậy phá. Vào đây tao cho mấy roi quắn đít". Ba tôi mất hứng thè lưỡi ôm đít chạy biến lên nhà trên ôn bài. Đó là buổi học đàn đầu tiên của ba tôi hồi còn bé trên quê nhà. Thi thoảng Ba tôi kể cho chúng tôi nghe buổi học nhạc đầu tiên đại khái như vậy.

              Mãi đến khi vào học Côllège Quy Nhơn ba tôi mới có dịp được học đàn nghiêm chỉnh bài bản Ngoài buổi học văn hóa trong nhà trường ba tôi còn theo học lớp dạy đàn violon được tổ chức vào những buổi tối. Thầy dạy đàn thường khen ba tôi nhanh trí sáng dạ. Nếu theo con đường âm nhạc sau này sẽ nổi danh.

             

    Cuối năm ban thành chung ba tôi đã có vốn nhạc lý vững vàng và chơi Vilolon rất hay. Buổi tối ba tôi thường mang đàn đến phục vụ tại các tụ điểm của nhóm thượng lưu thức đương thời. Ba tôi diễn rất thành công những bản Sonata viết cho Violon của Schubert Tchaikovski Shostakowitch... Những lúc buồn ba tôi thường chơi phần kết của bản giao hưởng Từ Biệt dành cho Violon.

             

     Tuy có chút ít vốn liếng về âm nhạc nhưng ba tôi vẫn không quên người thầy đàn đầu tiên ở quê nhà một người mù nhạc mò mẫm được vài bản đàn nhưng có tâm hồn say mê âm nhạc. Ba tôi lại tự chế diễu thời ngây thơ của mình vừa trông thấy hồ đã tưởng đang đứng trước biển mới nhìn con lạch đã ngỡ một dòng sông và mơ ước sau này sẽ trở thành nghệ sĩ Violon nổi tiếng.

            

      Học xong ban hành chung thì cuộc kháng chiến chống Pháp của nhân dân ta cũng đến hồi quyết liệt. Vì vậy ba tôi phải từ bỏ mơ mộng tạm biệt cây đàn đi vào cuộc chiến như những người thanh niên yêu nước khác.

              Hòa bình lập lại ba tôi trở về thành phố với bàn tay trái bị mất hai ngón. Giấc mộng trở thành nghệ sĩ Violon không thành ba tôi xin làm giáo viên dạy văn cho một trường Trung học tư thục trong thành phố. Sau đó vài năm ba tôi lập gia đình rồi anh em chúng tôi lần lượt chào đời.

              Nhờ sống trong môi trường có giáo dục kinh tế đầy đủ nên anh chị em chúng tôi có điều kiện phát huy khả năng học tập. Ngày nay các anh chị tôi là những nhà khoa học có học hàm học vị tên tuổi lừng lẫy. Riêng tôi rất may mắn được kế thừa tất cả những tinh hoa của ba tôi. Tôi chọn đi con đường nghệ thuật mà ba tôi đã bỏ dỡ và quyết tâm biến những ước mơ ngày xưa của ông trở thành hiện thực.

             

    Tôi nhớ như in ngày ba tôi đưa tôi vào nhạc viện học khoa Violon. Mẹ tôi ca cẩm: "Học làm gì ba thứ đàn địch. Có ai coi ngữ ấy ra gì. Không khéo sau này thằng út ế vợ". ba tôi cãi lại: "Chỉ có những tay mơ mới viết mò được vài bài hát phổ thông chưa sạch nước cản đã tự cho là tài năng rồi sinh ra ngông nghênh lấc cấc. Thằng út thì khác nó có năng khiếu lại được học trường lớp nghiêm chỉnh thế nào sau này cũng trở thành tài năng âm nhạc".

              Tuy rất đam mê âm nhạc nhưng không phải vì vậy mà ba tôi buông thả lãng mạn. Ngược lại ông rất mẫu mực và tỏ ra nghiêm khắc với anh em chúng tôi trong việc giữ gìn kỷ cương nền nếp của gia đình tộc họ. Nhất là vào những ngày giỗ kỵ tổ tiên ba tôi bắt buộc con cháu dâu rễ bà con nội ngoại phải có đủ mặt ngoại trừ những trường hợp đặc biệt.

              Ba tôi thường khuyên tôi: "Âm nhạc đóng một vai trò rất quan trọng trong việc giáo dục đạo đức giáo dục thẩm mỹ vì vậy là người làm công tác âm nhạc con phải tỏ ra mẫu mực đức độ khiêm tốn tâm hồn phải trong sáng cao đẹp. Không nên tự tạo cho mình một kiểu sống lập dị khác người".

              Tôi nhớ mãi ngày giỗ mẹ tôi năm ấy anh cả tôi là Viện trưởng của một Viện nghiên cứu khoa học vì bận công việc nên về trễ. Ba tôi gọi lên khiển trách: "Việc nghiên cứu thì cả đời người còn ngày giỗ của mẹ anh mỗi năm chỉ có một. Anh là một nhà khoa học nhưng không phải vì vậy mà quên đi nền nếp tục lệ tốt đẹp của ông bà đặt ra? Cây có cội nước có nguồn nhà có gia phong. Càng học rộng càng nhớ đến công ơn tổ tiên. Cụ cố của anh có một thời làm quan to cho triều Nguyễn. Nhưng năm nào cũng vậy hễ đến ngày giỗ kỵ là ông về thắp nén hương tưởng nhớ tổ tiên. Ông bác ruột của anh hồi còn sống tuy ở tận bên Pari nhưng đến ngày kỵ nội anh là ông ấy bay về trước hai ngày. Cái lệ của ông bà ta xưa nay là vậy. Anh là con cả nếu không làm gương cho con cháu thì còn ai vào đây?". Tuy lời giáo huấn của ba tôi còn nặng phong kiến nhưng không phải là sai. Từ đó ngày giỗ kỵ là có mặt đông đủ. Nhờ vậy mà tình anh em chúng tôi ngày càng gắn bó mối quan hệ họ hàng thêm gần gũi nhau hơn.

              Hôm nay là ngày giỗ ông nội tôi ba tôi tổ chức lớn lăm trước là tưởng niệm ngày nội tôi còn sống sau nữa mừng tôi đỗ đạt nên người. Bà con nội ngoại gần xa cháu con dâu rể về dự đông đủ. Ba tôi rất vui vẻ và nhanh nhẹ mặc dù sức khỏe của ông dạo này kém lắm bệnh tim thưởng trở đi trở lại luôn.

              Sau khi ăn uống xong ba tôi mời những người có vai vế trong họ vào nhà ngang họp để bàn việc nới rộng ngôi nhà thờ họ. Ba tôi thường than phiền rằng con cháu mỗi ngày một đông trong khi diện tích ngôi nhà vẫn như cũ. Ngày giỗ ngày tết con cháu về đông đủ nhưng không có chỗ ngồi. Trong cuộc họp chú ruột tôi xin hiến khu đất trống gần trung tâm thành phố và đề nghị nên chuyển nhà thờ về đó để con cháu tiện việc đi lại. Có người lại đề nghị nên phá bỏ ngôi nhà thờ cũ xây lại cái mới khang trang rỗng rãi hơn. Phí tổn bao nhiêu họ hàng sẵn sàng đóng góp. Ba t