Bút ký Nhà từ đường

 

Dưới bóng nhà Từ đường

            (Tản văn của Huỳnh Kim Bửu)

          Từ khi kinh tế phát triển và cuộc sống của nhân dân có nhiều thay đổi thấy mọc lên ở nhiều nơi (nông thôn và cả thành thị nữa) những ngôi Từ đường mới xây những nhà Từ đường cũ được trùng tu sửa chữa lại; và việc thờ phượng hương khói ở đó cũng dần được phục hồi trở thành nền nếp.
 

 
     
Nhà Từ đường đã có từ xa xưa lắm có lẽ từ khi chúng ta có nghĩa gia tộc và có tục thờ cúng Tổ tiên. Phần nhiều các nhà Từ đường xưa đều được xây dựng bằng gạch theo lối kiến trúc đình miếu: Chạm trổ ở nóc (thường là hình mặt nhật  hay hình mặt nguyệt) góc mái hình lưỡi đao; phía trước có sân gạch hàng rào cổng ngõ; phía sau có công trình phụ và vườn tược. Nội thất của các nhà Từ đường rộng rãi với nhiều đồ chạm trổ kỳ khu và sơn son thiếp vàng rực rỡ. Không gian đó được đóng lại bằng hàng cửa bàn khoa hoặc hàng cửa ván gỗ sơn nâu hoặc sơn đỏ. Ngày xưa đi dạo quanh các làng vùng quê Bình Định người ta dễ dàng gặp những nhà Từ đường là những nhà lá mái năm gian hai chái; nó khác với nhà ở là phía trước nhà có hàng cột vôi vữa đắp liễn đối trồng nhiều ở trong sân những bụi hoa trang hoa điệp đủ màu sắc và cái nhà ngõ thường đóng kín để tạo vẻ thâm nghiêm cho ngôi nhà thờ.

Từ đường là nơi chốn tâm linh của một tộc họ. Ở đó người ta thờ các vị cao tằng thủy tổ và các tiên linh khác của họ tộc. Mỗi vị có thần chủ hoặc bài vị đặt trên bàn thờ. Đọc thần chủ bài vị ta mới biết vị nào cũng có công trạng; hoặc với nước hoặc với địa phương ít nhất cũng với Tộc họ. Những vị được thờ nếu làm quan cho triều đình thì có treo bằng sắc; riêng quan võ còn thờ cả các đồ binh khí mà sinh thời các vị vẫn dùng. Nhà Từ đường Tộc Lê ở làng An Định (xã Nhơn An - An Nhơn) thờ Đô Đốc Lê Trung Định và Lãnh binh Lê Đình Xuân làm quan võ thời các chúa Nguyễn mở cõi cho nên có thờ nhiều gươm dáo và hai con ngựa chiến bằng gỗ. Tôi có đến thăm nhà Từ đường họ Đinh làng Thái Liêm (Nhơn An - An Nhơn) thờ ông Chảng và có thấy các đồ thờ là những nông cụ cuốc trang cào cỏ mỏ gảy... cùng bài viết trên bức:

Bùng binh chi tướng

Úynh cướng chi quan

Bộn bàng chi chức

Chảng chảng ngang thiên. (1)

Vì nghe nói ông này là một nông dân trọng nghĩa lớn có khí phách và có công trạng giúp cho gia đình ông Nguyễn Nhạc thời mới về lập nghiệp ở đất Bình Định - Tây Sơn.

        Hiện nay trong các làng quê còn rất ít những nhà Từ đường cổ; đó là do sự tàn phá của thời gian và các cuộc biến thiến trên quê hương đất nước. Có khác là nếu nhà Từ đường xưa được xây dựng chủ yếu bằng gạch bằng cây gỗ tranh tre thì nhà Từ đường nay là nhà bê tông cốt thép giả gỗ giả ngói vảy ngói Tây... Cho nó vừa được cái bền vững vừa có vẻ cổ kính như xưa. 

          Nếu địa điểm xây dựng đình miếu thường được chọn ở trung tâm làng ở nơi đất công; thì địa điểm xây dựng nhà Từ đường thường trên đất tư đất của ông bà để lại nơi con cháu cùng một tổ tiên một giòng tộc ở. Trong các làng quê những người cùng một nguồn gốc Tổ tiên một tộc họ thường quần cư ở một chỗ đông lắm thì lập nên một làng như  làng Đặng ở ngoài Bắc:

 "Hội chèo làng Đặng đi qua ngõ

Mẹ bảo thôn Đoài hát tối nay" (thơ Nguyễn Bính)

        Ít hơn thì chỉ được một xóm như xóm Ngoài của làng An Định (An Nhơn) toàn người họ Trần là hậu duệ của Quan Khám lý Trần Đức Hòa ở. Việc xây dựng nhà Từ đường từ trước đến nay đều do tiền của và công sức đóng góp của các con cháu trong Tộc họ. Con cháu cũng đóng góp tiền của để Tộc họ mua ruộng tư làm ruộng hương hỏa tức ruộng cung cấp nguồn lợi tức dành cho việc tế tự ở nhà Từ đường.

          Nhà Từ đường nào cũng có những ngày tế tự thường niên thường lệ: Ngày giỗ ông Thủy tổ và ngày hiệp tế (giỗ chung cho hết thảy các vong linh của các người quá cố trong tộc họ). Ngoài các ngày tế tự trên nhà Từ đường còn có những ngày giỗ khác. Nhà Từ đường họ Lê ở An Định có ngày giỗ ông Lê Trung Định 12 tháng Chạp ngày giỗ ông Lê Đình Xuân 20 tháng Tám hàng năm... Vì các vị quá cố đó có công danh hiển đạt làm vẻ vang cho cả giòng họ. Đến ngày cúng tế nhà Từ đường có hình thức lễ hội: Trong sân cắm nhiều cờ nheo cờ lồng treo băng biểu ngữ (mang tên ngày tế tự) và cảnh con cháu rộn rịp tụ hội về. Rất nhiều người nhất là các cụ bà các cô gái thường đội trên đầu lễ vật dâng cúng là những hương hoa trà quả... Khi tế tự có kèn trống văn tế kể công nghiệp Tổ tiên các trình tự lễ lạy... Tất cả đặt dưới quyền điều hành của Chủ tế là Tộc trưởng hoặc người cao niên nhất trong họ và vài người trung niên làm bồi tế. Kết thúc tế tự là lễ hóa vàng mã và bắt đầu tiệc ẩm thực. Người ngồi mâm cỗ nhà Từ đường luôn tuân theo tôn ti trật tự: Ông bà bác chú ngồi trên con cháu ngồi dưới. Con cháu mà có học có bằng cấp cũng được phép ngồi trên để làm gương hiếu học cho cả họ. Những ngày trong Tết nguyên đán và các ngày sóc vọng hàng tháng nhà Từ đường cũng chu đáo hương khói và cúng kính. Người giữ việc hương khói cho Từ đường thường là một người trong Tộc họ có điều kiện hơn các người khác ở chỗ có nhà ở gần Từ đường.  

         Gần đây tôi có về An Định dự tế hiệp ở Từ đường Tộc Lê bên họ ngoại của tôi. Nhà Từ đường mới xây cách đây 5 năm. Cuộc tế tự lần này vẫn theo nghi thức cổ nhưng có thêm phần "kim" là cậu Lê Thanh 79 tuổi với tư cách Tộc trưởng có đọc một bài diễn văn. Tôi thấy trong bài có nhiều đoạn hay cho nên muốn trích ra để được rộng đường tham khảo.

         "Trước Tiên linh và trong cảnh hương khói thiêng liêng ấm cúng này cho phép tôi được có lời thưa các cụ cao niên và con cháu trong họ:

         "Tổ tiên tộc Lê chúng ta về sinh cơ lập nghiệp tại làng An Định này trải đến nay đã nhiều đời. Đời nào người họ Lê không phân biệt nội - ngoại cũng có công trạng với quê hương đất nước. Làm quan có công trạng được người đương thời lập đền thờ (cạnh đình Trung Định) rồi mãi mãi khói hương có hai ông Lê Trung Định và Lê Đình Xuân. Các thế hệ nối tiếp có nhiều người học giỏi có tài ba trên nhiều lĩnh vực và có đóng góp bao việc hữu ích cho xã hội. Từ làng An Định này các đời con cháu họ Lê đi lập nghiệp khắp nơi. Ai ở lại làng cũng biết sống chan hòa đoàn kết với các tộc họ khác và với bà con trong làng có công trạng góp phần xây dựng và phát triển làng của mình. Hiện nay con cháu nội -  ngoại họ Lê ở An Định chiếm số đông trong dân làng và làng có cuộc sống nhà nhà no ấm yên vui. Tộc họ Lê ta thấy đó mà phải tự hào.

         "Thời gian qua chúng ta đã xây dựng được nhà Từ đường đã tổ chức được việc hương khói và tế tự thường niên thường lệ. Đó là chúng ta đã giữ đạo thờ cúng Tổ tiên của ông cha mình. Bên cạnh đó chúng ta cũng đã làm được một số việc tương thân tương trợ việc khuyến học khuyến tài với cả ngàn suất quà cứu trợ cho người nghèo người bị thiên tai bão lụt trăm học bỗng cho những con cháu nghèo đang đi học từ bậc Tiểu học đến Đại học. Chúng ta cũng đã làm được việc thăm viếng hiếu hỷ đậm đà tình thân tộc tình làng nghĩa xóm với nhau...  Đó là chưa nói nhờ có nhà Từ đường của Tộc họ và nhờ có các hoạt động như thế mà con cháu Tộc Lê dù ở đâu đâu cũng đã có nhiều dịp nhất tề đoàn tụ lại tại đây như "chiếc lá rụng về cội" và phát huy những giá trị tốt đẹp của Tộc họ Lê ta".

         ... "Bây giờ yêu cầu gì với con cháu tôi xin thưa:

         Không có gì làm cho Tổ tiên cho các cụ cao niên trong họ vui hơn là được nhìn thấy đàn con cháu của mình giữ được gia phong nền nếp của tộc họ luôn có tình cảm biết ơn Tổ tiên gắn bó với nhà Từ đường đoàn kết tộc họ đoàn kết với bà con làng An Định và có góp phần vào việc phát triển kinh tế - xã hội làng xã ta địa phương ta. Vì làng xã địa phương có tiến lên thì con cháu nhà họ Lê ta cũng nhờ đó mà tiến lên theo.

          Hồi xưa từ "gia tộc" được dùng nhiều (trong tộc có Tộc trưởng cũng như trong gia đình có Gia trưởng) nhưng lâu nay thì ít dùng hơn. Bản thân tôi lâu nay cũng đã quên mất từ ấy nhưng gần đây nhờ có phong trào xây dựng nhà Từ đường mà tôi được nhìn thấy nhờ được may mắn tham dự một số hình thức sinh hoạt Từ đường trong tôi sống dậy một tình gia tộc. Tôi nghĩ nếu gia đình là nền tảng của xã hội như người ta vẫn nói thì bây giờ ta có thể nói mở rộng ra: Gia tộc là nền tảng của xã hội. Như thế có được chăng?

H. K. B

(1)Câu này do ông Đinh Văn Nhưng (tức ông Chảng) viết để từ chối việc Vua Thái Đức - Nguyễn Nhạc mời ông ra làm quan. 

     

huynh kim buu

Thư hồi âm

Chào Trần Ngọc Châu lâu quá (đã 40 năm chưa?)không một lần gặp lại cho nên dẫu có xem hình mình vẫn chưa nhận ra người quen! Mong có dịp gặp Châu để ôn lại những kỷ niệm.Chúc Châu vui khỏe và thành công trong cuộc sống. Thân HKB.

Trần Ngọc Châu

Kính chào thầy!

Thưa thầy
Em là một cựu hs khóa 4 trường Trung học Quang Trung Bình Khê Bình Định được học Thầy môn Quốc văn năm lớp đệ ngũ (lớp 8). Đang lang thang trên Internet thì tình cờ gặp được trang Weblog của Thầy ở đây mới biết bấy lâu nay Thầy ở Quy Nhơn và vẫn còn duyên nợ với cái nghiệp "bút nghiên"!
Qua đây cho em kính lời hỏi thăm sức khỏe đến Thầy và Quý quyến. Kính chúc Thầy và Quý quyến được mọi sự như ý.
Hồi đầu năm này các bạn cựu hs K 4 của trường TH Quang Trung có tổ chức họp mặt hằng năm lần thứ 21 có sự hiện diện của thầy Trần Văn Thái và thầy Quách Hiếu. Rất tiếc em chưa dự được lần nào các buổi gặp mặt này của các bạn. Khi nhận được một số hình ảnh của các bạn gửi cho em có biên tập dàn dựng thành 1 video clip và đã post lên trang blog của em (ở đây.
Kính mời thầy ghé đến coi vài hình ảnh của những cô cậu học trò ngày xưa đã từng được thầy dạy biểu!
Nhân đây cũng xin phép thầy cho em được trích dẫn vài đoạn trong bài "Dưới bóng nhà từ đường" của thầy đã đăng trên đây cho bài viết của em trên blog của mình. Rất kính mong được sự vui lòng và cho phép của thầy.
Kính chào thầy.
Trần Ngọc Bửu (Nay là Trần Ngọc Châu)
Cựu hs lớp 8A K4 trường TH Quang Trung Bình Khê.